Nordre Aker Budstikke

Venninner på tur i Oslomarka i 1920-åra. Foto: Hermann Christian Neupert

Da Oslomarka blei park

Dette er historia om da Oslomarka gjekk frå villmark til park. Allereie i mellomkrigstida endra sjølve landskapet seg, og marka endra seg i folk sitt medvit. Oslo-«parken» var ein kulturell konstruksjon adoptert frå fiffen, og som folk framleis nyt godt av.

Nordre Aker Budstikke
Nordre Aker Budstikke

Publisert:

Sist oppdatert: 24.02.2021 kl 10:39

MARKA: Historien om da Oslomarka gikk fra villmark til park, av Kjetil Grude Flekkøy, ble først publisert på Norges Idrettshøgskoles nettside, og deles etter tillatelse med Nordre Aker Budstikkes lesere.

Dette er historia om da Oslomarka gjekk frå villmark til park. Allereie i mellomkrigstida endra sjølve landskapet seg, og marka endra seg i folk sitt medvit. Oslo-«parken» var ein kulturell konstruksjon adoptert frå fiffen, og som folk framleis nyt godt av.

Det seiast at Oslomarka er det som gjer Oslo så unik, ein hovudstad tett på store skogsområde. Men kor lenge har eigentleg «Oslomarka» lege der ute i skogane? På mange måtar var det fyrst i mellomkrigstida at Oslomarka vaks frem i medvitet til befolkninga og vart ein stad i omverda deira. Eit moderne friluftsområde vaks fram.

Historia skaut fart

Det skjedde som resultat av fleire parallelle prosessar. Mellom anna blei nye friluftslivsorganisasjonar stifta på 1920-tallet, som «Frilufts-klubben» og «Foreningen til fremme av friluftsliv og kropskultur». Dei opplevde nye stadar i skogane og ville dele "oppdagingane" med folk elles. Dei formidla historier og bilete frå vakre plassar og fine opplevingar som sto på trykk i blad.

– Utover i mellomkrigstida blei forteljingane frå marka fleire, og dei fekk stadig flottare innpakning. All omtalen gjorde marka til det ho er, brakte folk til marka og landskapet ut i verda. Marka blei løfta ut over sine eigne grenser, heim til menneskja, seier Iver Mytting, stipendiat ved Institutt for lærarutdanning og friluftslivsstudiar på NIH.


Iver Mytting er stipendiat ved Institutt for lærarutdanning og friluftslivsstudiar på NIH. Foto: NIH

Parallelt bidrog friluftslivsorganisasjonar og framsynte individ til å gjere marka til folkeeige. Skogane fekk ei ny rolle som tur- og rekreasjonsområde, som ein park.

Korleis skal vi kome tilbake til.

Men alt det ikkje kunne skje før folk fekk råd til det, og det fekk dei først i mellom- og etterkrigstida. Nye arbeidstidsreglar i 1919 med lov om fritid, var òg ein føresetnad, fortel Iver Mytting.

– Det er kanskje lett å forstå oppblomstringa av tekstar om Oslomarka ganske enkelt som eit uttrykk for noko bakanforliggande, for ei veksande interesse. Men ein kan også forstå tekstane som ei kraft i seg sjølv. At landskapet er forma i friluftslivsorganisasjonane sine tekstar.

Fakta: Iver Mytting

  • Iver Mytting har skrive avhandlinga «Skogens «blå bånd» - Fremveksten av Oslomarka som friluftsområde» - om skapinga av Oslomarka og om kven og kva som var.
  • 22. januar disputerte han på Noregs idrettshøgskole.
  • Mytting er tilknytta Institutt for lærerutdanning og friluftslivsstudier ved NIH.

Klikk for mer...

Klikk for mindre...

Blå band

I avhandlinga si, som han sjølv omtalar som ei teoretisering rundt ei historisk utvikling, skriv Mytting at merking og kart med nye ruter òg kan sjåast som ein måte å skrive på. Merkinga skapar koplingar til og i landskapet – landskapet ordnast gjennom teikn, språk og ruter, og den fekk ein infrastruktur som ikkje var der før.

«Damefallet» på Nordberg like nedanfor Sognsvann er ei av dei ”Marka-gatane” som blei planlagt allereie i mellomkrigstida og som framleis er i bruk. Bilete frå 1950. Foto: Foto: Jarle Birketvedt/ Oslo byarkiv

Parkvegar og hytter

I 1936 kom Oslomarkas Friluftsråd – Oslo og Omland Friluftsråd frå 1946 – ein viktig aktør i denne historia.

På 1920-tallet opplevde altså organisasjonane at ein kunne gjere nye oppdagingar i Oslomarka; skogområda formeleg vaks med stadig ny utforsking og nye oppteikningar.

Men allereie på 30-tallet vende dette om. No stod det om å bevare og stengje øydeleggjande krefter ute. Ein måtte slå ring om landskapet.


Friluftsrådet hadde to hovudoppgåver: Dei skulle arbeide for å bevare Oslomarka som friluftsområde, og dei skulle sørge for å etablere utfartsvegar og skiløyper som kopla byen mot marka. Til dømes i Havnabakken og Damefallet ser ein restar av slike vegar den dag i dag.

Nokre hytter vart òg sett opp for turfolket, men historia til utfartsstadene vi kjenner i dag er samansett. Nokon er frå tidlegare tider, nokon nyare.

– Denne nye praksisen forma marka. Da friluftslivsorganisasjonane ynskte å byrje å beskriva ruter gjennom Oslomarka på 1920-talet, oppdaga dei fort at det ikkje heldt å skrive og teikne på papir. Dei måtte òg skape ei teiknsetting i terrenget. Utan skilt og blå band på trea, ville ruteskildringane bortimot vore umogleg å skrive – eller å følgje.

Mytting seier han i avhandlinga har fokusert på denne tett samvevnaden mellom teikna på papiret og teikna i terrenget, og at han har undersøkt korleis det bidrog til endringane i landskapet.

Det hjelpte ikkje berre folk å finne fram i skogen, det gav dei òg ein heilt anna oversikt og endra dessutan persepsjonen deira av naturen, meiner han.


– Vidare knytta infrastrukturen landskapet saman og var til sist avgjerande for kva som høyrde til og ikkje i den eininga som oppsto og som seinare fekk sitt eige namn, nemleg Oslomarka.

I mellomkrigstida inntok stadig fleire turgåarar marka, dei kunne følgje gradvis fleire blåmerka stiar. Her «Foreningen Friluftsliv og Kropskultur» samla på Kolsåstoppen i Bærum sommaren 1920. Foto: Håndfarga fotografi. Foto: Anders Beer Wilse/ Oslobilder

Kjøpte marka som folkepark

– Men marka er da ikkje nokon park...?

– Avhandlinga mi viser kva slag historiske samband det finst mellom fenomena park og Oslomarka, seier Iver Mytting.

I dag tenkjer nok mange på marka først og fremst som natur, men samstundes er ho eit kulturprodukt. I fyrste halvdel av 1900-talet byrja ein å argumentere for å bevare Oslomarka, først delar, så heile. Da var parken som fenomen tydeleg med i diskusjonane. Parken var ein referanseramme som ein forstod dette nyare fenomenet på bakgrunn av.

Fleire såg òg Oslomarka som ei historisk forlenging av parkar, offentlege som private. Samstundes var òg meir romantiske førestillingar om skogen som fri mark utbreidd.

– Dette var omfattande diskusjonar og ei utvikling frå fleire historiske røter. Ein del av avhandlinga er ei studie av dynamikken og spenninga mellom kultur og natur i framveksten av Oslomarka. Denne kulturelle «oppkonstrueringa» som fann stad var heilt avgjerande, så jo, ein kan godt kan betrakte Oslomarka som ein type park.

Mellom anna blei det argumentert for at marka skulle spele ei rolle i innbyggjarane sine liv. Dette var ei moderne forvaltingstenking der ein sette av Oslomarka som eit friområde for slitne byborgarar, akkurat som parkane. Ein la landskapet til rette for rekreasjon og fritid. Oslomarka ble forma som ein avlastningsstad for byen.

Tryvannstårnet var eit populært turmål allereie frå 1863, da det første utkikstårnet blei bygga av Thomas Heftye. Her frå det andre tårnet, omlag 1920. Tryvannstårnet var eit populært turmål allereie frå 1863, da det første utkikstårnet blei bygga av Thomas Heftye. Her frå det andre tårnet, omlag 1920. Foto: Her frå det andre tårnet, omlag 1920. Foto: Oslo bymuseum

Stiar eller gondolar

Iver Mytting meiner det ikkje er negativt at den tidlegare villmarka har blitt eit konstruert landskap som har mykje felles med ein park.

– Eg nyanserer førestillingane om Oslomarka og andre friluftsområde som såkalla fri natur. Landskapet er stelt med og forvalta på heilt bestemte måtar, og det formar korleis vi forstår og brukar områda.

– Men kor går grensa for kva som er positiv tilrettelegging? Kva med gondolbaner, stålbruer over fossar, skiheisar...?

– Det fell utanfor avhandlinga mi, men folk gløymer fort kor mykje som allereie er tilrettelagt. Sjølv stiar og skilt er slike døme, og noko skaper òg problem, som erosjon. Med tilrettelegging følgjer ofte måtar å ta vare på naturen.

Mytting meiner ein lærdom av den historia han fortel, er at vi ikkje burde ta naturområda vi har for gitt.

– Naturen er ikkje noko som ganske enkelt ligg der og ventar på oss. Nokon har sørga for at ho er tilgjengeleg, og vi kan være takksame for at dei var så framsynte og tenkte på fellesskapet sitt beste. Slik ivaretaking for fellesskapet er noko å tenkje på også i dag, til dømes når ein driv omfattande utbygging i strandsona eller i hyttefelt.

Sol og truleg godt føre: Storutfart framfor det gamle Skimuseet ved Frognerseteren ein gang i 1920-åra. Foto: Hermann Christian Neupert

Vidare på nett

For oslofolk meiner han marka er svært viktig, at den formar innbyggjarane sitt sjølvbilete. At den er like viktig som sjølve byen. Og at ein skal være takksam for forvaltinga, at marka ikkje er bygd ned korkje av bysatellittar eller hyttegrender.

– Men – apropos omtala i dei gamle magasina: Kva med nyare omtale og "tur-skryt", ferdaminne på Facebook, Instagram og i andre kanalar? Har slike same funksjon som forteljingane i før- og mellomkrigstida?

– Eg trur det. No finst det berre eit enda større mangfald av medium både å fortelje og oppleve naturen igjennom. Folk kan drive friluftsliv heimanfrå, dei kan oppleve skikøyring, fjell og kystlandskap enda meir livaktig. Men dei verkelege opplevingane ute er og blir sterkare og noko folk vil tiltrekkjast av. Med input frå nettet blir folk berre lokka enda meir ut.

Forlokkande bilete til dømes i Facebook aukar utferdstrongen på same måte i dag som magasinartiklane gjorde i mellomkrigstida. Utsikt frå Måtinden vest på Andøya. Foto: Kjetil Grude Flekkøy, NIH

Nyhetsbrev:

Få ukens nyheter oppsummert i et nyhetsbrev fra Nordre Aker Budstikke. Det er gratis, og du melder deg på her!

Personvern og datalagring

Lagring og logging av data

Ved å besøke dette nettstedet lagres noen tekniske data om din internettforbindelse og nettleser. Disse data kan kategoriseres som følger:

Informasjonskapsler

Dette nettstedet bruker cookies/"informasjonskapsler" for å forbedre funksjonalitet og brukeropplevelse.

Vis mer

Teknisk info

Når du besøker et nettsted vil webserveren logge noe teknisk info som din IP-adresse, hvilken nettleser du bruker og tidspunktet for hver gang du forespør data fra serveren, altså når du klikker på en intern lenke og laster en ny nettside eller tilhørende data som skrifttyper, bilder, ulike script som kreves for at nettsiden skal fungere.

Disse dataene spares bare en viss tidsperiode for å kunne utføre feilsøking og feilretting i systemene, og deles aldri med avisens ansatte eller tredjepart.

Brukerinformasjon

Vi lagrer noe informasjon om deg som bruker. På dette nettstedet lagres ingen sensitiv informasjon, men enkel kontaktinformasjon som du gir fra deg når du oppretter en brukerkonto eller kjøper tjenester i nettavisen vil lagres i våre databaser. Dette er nødvendig for å kunne levere tjenestene til deg. Disse dataene slettes når du sletter din brukerkonto.

Hvem lagrer vi data om?

Vanlige besøkende/lesere:

Hvis du besøker dette nettstedet uten å ha registrert en brukerkonto eller abonnement, lagres følgende data om deg:

Vis mer

Innloggede brukere og abonnenter:

Hvis du velger å opprette en brukerkonto og/eller abonnement på nettavisen, vil også følgende informasjon lagres om deg:

Vis mer

NB: Etter at data er slettet vil de likevel kunne spares i inntil 180 dager i backuper. Backuper lagres med høy sikkerhet og begrenset tilgang, og er nødvendig for å kunne drive feilsøking og ivareta brukerenes og datasystemenet sikkerhet.

Dine rettigheter:

Som bruker av dette nettstedet kan du kontakte avisen for å få dine data utlevert og/eller slettet.

Har du en brukerkonto/abonnement, kan du logge inn i din brukerprofil og laste ned dine lagrede data, samt slette din brukerkonto og tilhørende data når som helst.

Vis mer


Hvis du trykker AVVIS vil ingen informasjonskapsler lagres i din nettleser og ingen data om deg logges i våre databaser. Det betyr også at vi ikke kan vite om du har godkjent eller ikke, slik at du vil se denne advarselen på hver side du besøker. Teknisk informasjon (webserverlogger) vil likevel lagre din IP-adresse og nettleserinformasjon, men dise slettes fortløpende som beskrevet ovenfor.

Vi tar ditt personvern på alvor

Ved å besøke dette nettstedet vil noen data bli lagret. Dette er informasjon som er nødvendig for å kunne tilby tjenesten til deg.

Vi lagrer så lite data vi kan, så kort tid som mulig.

Noe gikk galt! Vennligst forsøk på nytt.

Mer informasjon

Siden lastes nå på nytt...